Theranostics - một phương pháp tiên tiến trong chẩn đoán và điều trị ung thư08:25:00 09/09/2020

Việc sử dụng các phân tử để đưa các chất phóng xạ vào bên trong cơ thể người một cách an toàn đang giúp các bác sĩ có được hình ảnh chính xác hơn về khối u và loại bỏ tế bào ung thư hiệu quả hơn. Phương pháp kết hợp sử dụng dược phẩm phóng xạ cho chẩn đoán và điều trị này được gọi là theranostics (tạm dịch là chẩn đoán trị liệu). Đây là một trong những tiến bộ mới nhất của lĩnh vực điều trị ung thư và cũng là phương pháp mà IAEA đang hỗ trợ các quốc gia trên toàn thế giới thông qua việc chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực.

Ông Mohamad Haidar, Phó Giáo sư về chẩn đoán hình ảnh lâm sàng tại Khoa Chẩn đoán hình ảnh thuộc Trung tâm Y tế Đại học Beirut của Hoa Kỳ ở Li Băng cho biết: Theranostics có tiềm năng thay đổi quan niệm về điều trị ung thư. “Đó là một cách tiếp cận rất hiệu quả cho phép nhìn thấy những gì bạn điều trị và điều trị những gì bạn nhìn thấy. Kết quả là chất lượng cuộc sống tốt hơn, tuổi thọ được cải thiện và ít tác dụng phụ nhất so với các phương pháp điều trị khác, chẳng hạn như hóa trị liệu”.

Đã được sử dụng hơn 70 năm để điều trị một số bệnh cụ thể, như ung thư tuyến giáp, tuy nhiên phương pháp theranostics chỉ mới bắt đầu phát triển trong vài thập kỷ vừa qua. Những tiến bộ trong y học và công nghệ đã dẫn đến sự phát triển của các loại dược chất phóng xạ và thiết bị y tế mới, mở ra cánh cửa cho phương pháp theranostics được sử dụng để điều trị các bệnh ung thư tuyến tiền liệt, gan, hệ tiêu hóa và hệ thần kinh, v.v. Trong số đó có việc điều trị các khối u thần kinh nội tiết bằng cách sử dụng một loại thuốc phóng xạ gọi là lutetium-177 (Lu-177) –DOTATATE.

Mặc dù theranostics có thể cải thiện kết quả điều trị cho bệnh nhân, nhưng phương pháp này vẫn chưa được phổ biến rộng rãi vì nó đòi hỏi kỹ năng và cơ sở vật chất khác biệt so với các phương pháp điều trị ung thư hiện có như xạ trị, hóa trị và phẫu thuật.

Theo bà May AbdelWahab, Giám đốc Bộ phận Sức khỏe con người của IAEA: “Thông qua sự hỗ trợ của IAEA, các quốc gia trên thế giới đang thiết lập cơ sở vật chất và được đào tạo về y học hạt nhân và xạ trị, để khi sẵn sàng sẽ chuyển đổi một cách an toàn sang y học cá thể hóa và các phương pháp tiên tiến như theranostics và xạ trị lập thể định vị thân (SBRT),” .

Theranostics hoạt động như thế nào

Xét theo một số khía cạnh, theranostics hoạt động giống như các loại thuốc y tế khác bằng cách tương tác với các phân tử protein, được gọi là thụ thể, trên thành tế bào. Các thụ thể này có thể liên kết với các phân tử bên ngoài, chẳng hạn như hormone và thuốc, kích hoạt các thụ thể và tạo ra tín hiệu sinh hóa hoặc điện cho tế bào biết phải làm gì, chẳng hạn như ngừng sản xuất các hóa chất báo hiệu cơn đau cho não.

Các phân tử khác nhau bị thu hút bởi các loại thụ thể khác nhau. Bằng cách biết phân tử nào đi với thụ thể nào, các loại thuốc có thể được tạo ra để liên kết các phân tử phù hợp, ví dụ, hóa chất ngăn chặn cơn đau mà các phân tử sau đó mang đến các thụ thể tế bào phù hợp để ngăn cơn đau đầu.

Điều này cũng tương tự với các dược chất phóng xạ; các chất phóng xạ được liên kết với các phân tử đã được chọn lọc dựa trên cách chúng tương tác với cơ thể khi mắc một số bệnh ung thư. Sau đó, các phân tử mang các chất phóng xạ đến khối u đích để chẩn đoán hình ảnh hoặc điều trị. Vì các tế bào khỏe mạnh không có các thụ thể giống như các tế bào đích nên thuốc phóng xạ sẽ bỏ qua và không làm tổn thương chúng.

Bà Diana Paez, Trưởng Bộ phận Y học hạt nhân và chẩn đoán hình ảnh của IAEA cho biết: “Với cách tiếp cận tập trung vào nhu cầu cụ thể của từng bệnh nhân, phương pháp theranostics là sự chuyển đổi từ y học thông thường sang y học cá thể hóa và chính xác; kết quả là lựa chọn liệu pháp phù hợp cho từng bệnh nhân”.

Nhìn thấy, sau đó điều trị

Đối với chẩn đoán hình ảnh, thuốc phóng xạ với một lượng nhỏ chất phóng xạ được tiêm, uống hoặc hít vào, sau đó được vận chuyển trong cơ thể đến vùng mục tiêu. Một khi thuốc tập trung xung quanh hoặc bên trong các tế bào đích, một lượng bức xạ cực nhỏ do thuốc phóng xạ phát ra sẽ được quét và phát hiện bởi một máy ảnh đặc biệt, sau đó tạo ra hình ảnh của khu vực đó của cơ thể.

Sau khi có kết quả chẩn đoán hình ảnh, bác sĩ xác định liệu trình điều trị nào là tốt nhất cho bệnh nhân. Nếu phương pháp theranostics phù hợp, một loại thuốc phóng xạ sẽ được chọn cho bệnh nhân đó và xác định chính xác lượng bức xạ cần thiết để điều trị - liều lượng phụ thuộc vào loại và kích thước của khối u, cũng như tuổi và giới tính của bệnh nhân, mức độ nghiêm trọng của bệnh và cơ quan được nhắm mục tiêu. Một khi thuốc phóng xạ tập trung xung quanh hoặc bên trong các tế bào ung thư, bức xạ mà nó phát ra sẽ phá hủy và tiêu diệt các tế bào ung thư, đồng thời giảm thiểu tác hại đối với các tế bào khỏe mạnh xung quanh. Bệnh nhân thường có nhiều đợt điều trị và các hình ảnh chẩn đoán sẽ được chụp thêm để theo dõi tiến triển.

Ông Haidar cho biết: “Chúng tôi đã thấy những đáp ứng đối với phương pháp theranostics mà gần như không thể xảy ra với các phương pháp điều trị khác”. Hiện tại, Haidar và nhóm 15 bác sĩ chuyên khoa của ông ở Li Băng chỉ điều trị cho một số ít bệnh nhân mỗi năm và đã bắt đầu thấy được những kết quả đáng kể.

Ông nêu một trường hợp bệnh nhân 82 tuổi bị ung thư tuyến tiền liệt đã di căn đến các hạch bạch huyết và xương, và sau khi điều trị thất bại bằng các phương pháp khác, họ chuyển sang phương pháp theranostics. “Sau hai liều với kháng nguyên màng đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSMA) lutetium-177, chúng tôi thấy tổn thương khối u giảm đáng kể, và tiếp đó, sau một liều bổ sung với một loại thuốc phóng xạ khác, actinium-255 PSMA, các tổn thương gần như thuyên giảm hoàn toàn.”

Tiến triển của quá trình theranostics trên một bệnh nhân 82 tuổi bị ung thư tuyến tiền liệt di căn đến các hạch bạch huyết và xương. Tình trạng ban đầu (ngoài cùng bên trái) đến khi gần thuyên giảm hoàn toàn (ngoài cùng bên phải).(Ảnh: Trung tâm Y tế thuộc Đại học Beirut của Hoa Kỳ, Li Băng).

Ông Haidar giải thích đây chỉ là những phát hiện sơ bộ và vẫn còn nhiều việc phải làm trong lĩnh vực thần kinh học để hiểu đầy đủ hơn về tác động và phạm vi tiềm năng của nó. Ông và nhóm của mình dự định tiếp tục phối hợp với IAEA để thúc đẩy nghiên cứu, nâng cao trình độ chuyên môn và giúp đào tạo những người khác trong khu vực. IAEA, thông qua chương trình hợp tác kỹ thuật, đã tổ chức đào tạo và tài trợ thiết bị cho Li Băng để hỗ trợ sự phát triển của các dịch vụ chăm sóc bệnh ung thư.

Ông nói: “Trong tương lai, chúng ta có thể thấy phương pháp theranostic được sử dụng rộng hơn cho các bệnh ung thư vú và ung thư phổi. ... Nếu chúng ta có thể tìm thấy một phân tử hoạt động đặc biệt cho những bệnh ung thư rất phổ biến này, nó có thể có tác động lớn đến tỷ lệ sống sót của bệnh nhân ung thư và đến chất lượng cuộc sống".

Nguyễn Thị Vân Anh

Nguồn: iaea.org

Google translate
Liên kết
  • Bộ Khoa học và Công nghệ
    Bộ Khoa học và Công nghệ
Thư viện ảnh
Đối tác
Media
Thống kê truy cập